ABD-İsrail ve İran arasındaki savaşın sürmesi ve küresel enerji ticareti açısından önemli bir konumdaki Hürmüz Boğazı’nın kapanması petrol fiyatlarını artırıyor.
Türkiye’de de akaryakıt fiyatlarına zam yapılırken hükümet enflasyon etkisini sınırlamak için eşel mobil sistemini yeniden devreye aldı.
Uzmanlara göre gerilim sürerse petrol fiyatlarındaki artış Türkiye ekonomisi üzerinde yeni baskılar yaratabilir.
Akaryakıta zam ve eşel mobil sistemi
Petrol fiyatlarındaki yükseliş Türkiye’de akaryakıt fiyatlarına da yansımaya başladı. Motorine 3,11 TL, benzine ise 92 kuruş zam yapılacağı açıklanırken hükümet fiyat artışlarının enflasyona etkisini sınırlamak amacıyla eşel mobil sistemini yeniden devreye aldı.
Resmi Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı’na göre petrol fiyatı veya kur artışı nedeniyle akaryakıt fiyatları yükselirse artışın yüzde 75’i Özel Tüketim Vergisi’nden karşılanacak. Böylece artışın yalnızca yüzde 25’i pompa fiyatına yansıyacak.
DW Türkçe’ye konuşan enerji uzmanı Ali Arif Aktürk’e göre bu mekanizma akaryakıt fiyatlarının tüketiciye yansımasını sınırlayabilecek geçici bir araç niteliğinde. Aktürk, devletin ÖTV gelirinin önemli bölümünden feragat ederek fiyat artışını sınırlamaya çalıştığını ancak petrol fiyatlarının yükselmeye devam etmesi halinde sistemin etkisinin sınırlı kalabileceğini söylüyor.
Aktürk’e göre bu tür düzenlemeler akaryakıttaki artışı kısmen frenlese de petrokimya ve sanayi girdilerindeki maliyet artışlarını engellemek mümkün değil.
Petrol fiyatları neden yükseliyor?
Petrol piyasalarındaki yükselişin arkasında Ortadoğu’da artan jeopolitik gerilim bulunuyor. ABD ve İsrail ile İran arasında başlayan çatışmaların tırmanması ve İran’ın Hürmüz Boğazı’na yönelik tehditleri küresel enerji arzına ilişkin endişeleri artırdı.
Aktürk’e göre gelişmeler petrol piyasasını yalnızca arz açısından değil taşımacılık maliyetleri ve risk primleri üzerinden de etkiliyor. İran’ın tanker geçişlerine yönelik tehditleri ve bazı gemilere yapılan müdahaleler sigorta piyasasında dalgalanma yarattı. Aktürk bu durumu “Şu anda Lloyd’s of London ve diğer sigorta kulüpleri özellikle P&I sigortaları kapsamında savaş riski klozlarını sigorta etmiyorlar” sözleriyle anlatıyor. Artan sigorta primleri ve navlun maliyetleri petrol taşımacılığını pahalı hale getirirken ham petrol ile petrol ürünleri arasındaki fiyat farkını da büyütüyor.
Brent petrolün varil fiyatı 4 Mart’ta 83,45 dolara kadar yükseldikten sonra günü 80,76 dolardan tamamladı. Yeni işlem gününde fiyatlar yeniden 82 doların üzerine çıktı.
Aktürk’e göre kısa vadede küresel petrol arzında ciddi bir kesinti beklenmese de fiyatların yükselmesi mümkün. Aktürk, “Dünyanın rezervleri yüksek, önümüzdeki 4-5 ayda arz tarafında ciddi bir sıkıntı olmaz” diyor. Ancak çatışmanın uzaması halinde fiyatların çok daha sert yükselebileceğini belirten Aktürk, “Eğer bu süreç yaz sonunu bulur ve çatışmalar büyürse petrol 150 dolarları geçer” değerlendirmesinde bulunuyor.
İran’a yönelik saldırılarda binden fazla kişi yaşamını yitirdiFotoğraf: Morteza Nikoubazl/NurPhoto/picture alliance
Aktürk’e göre krizin etkisi yalnızca petrol fiyatlarıyla sınırlı kalmayabilir. Petrol ve doğal gazın rafineri ve proses tesislerinde işlenmesi sırasında ortaya çıkan kükürt ve sülfürik asit gibi ürünlerin piyasaları da etkilenmeye başladı. Bu ürünlerin birçok sanayi için temel girdi olduğunu vurgulayan Aktürk, bu nedenle enerji krizinin sanayi üretimi üzerinde zincirleme maliyet etkisi yaratabileceğini söylüyor.
Hürmüz Boğazı neden kritik?
Umman ile İran arasında yer alan Hürmüz Boğazı, küresel enerji ticaretinin en kritik geçiş noktalarından biri olarak kabul ediliyor. Basra Körfezi’ni Umman Körfezi ve Arap Denizi’ne bağlayan bu su yolu üzerinden her gün küresel petrol sevkiyatının yaklaşık beşte biri taşınıyor.
Enerji danışmanlık şirketi Vortexa’ya göre bu güzergâhtan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol ve yakıt sevk ediliyor. Bu petrolün büyük kısmı Çin, Hindistan ve diğer Asya ülkelerine gidiyor. Katar da LNG ihracatının büyük bölümünü bu rota üzerinden gerçekleştiriyor.
DW Türkçe’ye konuşan enerji politikaları uzmanı Oğuz Türkyılmaz ise Hürmüz’deki gerilimin Türkiye açısından doğrudan bir arz kesintisine yol açmasının sınırlı olabileceğini düşünüyor.
Türkiye’nin doğal gaz ithalatında boru hattı gazının hâlâ belirleyici olduğunu söyleyen Türkyılmaz, “Geçen sene Türkiye’nin doğalgaz ithalatının sıvılaştırılmış doğalgaz olarak gelen kısmı yüzde 29,93, boru hattıyla gelen kısmı ise yüzde 70,07” diyor. LNG sevkiyatının ne kadarının Hürmüz üzerinden geldiğinin net olmadığını belirten Türkyılmaz’a göre Türkiye açısından etkinin daha çok fiyatlar üzerinden hissedilmesi olası.
Türkyılmaz ayrıca Türkiye açısından önemli başlıklardan birinin İran ile yapılan doğal gaz anlaşması olduğunu hatırlatıyor. 2026’da sona erecek olan bu anlaşma sayesinde Türkiye’nin uzun yıllardır uluslararası piyasalara kıyasla daha uygun fiyatla gaz temin edebildiğini belirten Türkyılmaz, ABD yaptırımları ve bölgesel gerilimin bu anlaşmanın geleceğini etkileyebileceğini söylüyor.
Bununla birlikte Türkyılmaz mevcut gelişmelerin Türkiye açısından doğrudan bir enerji arz krizine dönüşmesini beklemiyor. Türkiye’nin petrol ve gaz tedarikinde alternatif kaynaklara sahip olduğunu belirten Türkyılmaz, fiyatların artabileceğini ancak bunun mutlaka bir enerji kesintisine yol açacağı anlamına gelmediğini ifade ediyor.
Önünde İran ve Türkiye bayrakları bulunan bir doğal gaz boru hattıFotoğraf: epa afp/dpa/picture-alliance
Türkiye neden daha fazla etkileniyor?
Petrolde yüzde 92, doğal gazda ise yüzde 99 oranında dışa bağımlı olan Türkiye, küresel enerji fiyatlarındaki yükselişten en fazla etkilenecek ülkeler arasında yer alıyor.
Enerji fiyatları Türkiye’nin dış ticaret dengesi üzerinde doğrudan etkili oluyor. 2022’de Brent petrolün ortalama 101 dolar olduğu dönemde enerji ithalat faturası 96,6 milyar dolara çıkmıştı. Fiyatların 2023’te ortalama 82 dolara gerilemesiyle bu fatura 69,1 milyar dolara düştü.
Türkiye’nin bazı doğal gaz alım anlaşmalarında petrol ürünlerine endeksli fiyat formülleri bulunuyor. Bu nedenle petrol fiyatlarındaki yükseliş doğal gaz maliyetlerini de artırabiliyor. Türkyılmaz bu durumu “Fiyatlarda genel yükseliş Türkiye’deki fiyatları artırır” sözleriyle özetliyor.
Tekstil ve sanayide maliyet baskısı
Aktürk’e göre enerji fiyatlarındaki artış ulaştırma başta olmak üzere birçok sektörde maliyetleri artıracak. Özellikle petrokimya girdilerine bağımlı sektörlerin daha fazla etkilenmesi bekleniyor.
Gaziantep ve Denizli gibi tekstil üretim merkezlerinde polyethylene ve polypropylene maliyetlerinin yükselmesi üretimi zorlaştırabilir.
Aktürk’e göre petrokimya, batarya ve kimya sektörlerinde de maliyet baskısı artabilir ve bazı sektörlerde hammadde tedarik sorunları yaşanabilir.
Eşel mobil sisteminin bütçeye etkisi
Eşel mobil sistemi yalnızca akaryakıt fiyatlarını sınırlayan bir mekanizma değil, aynı zamanda kamu maliyesi açısından da sonuçlar doğuruyor. Sistem petrol fiyatlarındaki artışın önemli bölümünün ÖTV’den karşılanması anlamına geldiği için devletin vergi gelirlerinde azalma yaratıyor.
Başka bir ifadeyle, petrol fiyatlarındaki artışın büyük kısmı tüketiciye yansıtılmak yerine bütçeden karşılanıyor. Örneğin fiyat artışının 10 lira olması halinde bunun yalnızca 2,5 lirası pompa fiyatına yansırken kalan 7,5 lira vergi indirimi yoluyla karşılanıyor.
Bu durum kısa vadede akaryakıt fiyatlarının enflasyon üzerindeki etkisini sınırlayabilir. Ancak petrol fiyatlarının yüksek seyretmesi halinde ÖTV gelirlerinde azalma ve bütçe üzerindeki yükün artması ihtimali bulunuyor.
Aktürk’e göre petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artış Türkiye’de enflasyonla mücadeleyi zorlaştırabilir. Aktürk bu tabloyu “Petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artış enflasyonla mücadeleyi zorlaştırır ve cari açığın finansmanında sıkıntılar yaratır” sözleriyle değerlendiriyor.
Bölgedeki gerilimin uzaması halinde Merkez Bankası’nın enflasyon tahminlerini yeniden gözden geçirmek zorunda kalabileceğini vurgulayan Aktürk’e göre çatışmaların sürmesi durumunda
2026 yılında enflasyonun yüzde 35’in üzerine çıkması ihtimali bulunuyor.
